انجمن ايرانيان

ضرورت استفاده از Open Source Software در ايران

اصطلاحا به نرم افزارهايی اطلاق می شود که به همراه کد اصلی آن بطور مجانی در اختيار استفاده کننده گان و توليد کنندگان قرار داده می شود. می توان آنها را به همان صورت دريافت شده استفاده کرد و يا با اعمال تغييراتی در آن مورد استفاده قرار داد.
در اين مقاله سعی می شود به اهميت استفاده از اينگونه نرم افزارها برای ايران پرداخت. خصوصا اکنون که پروژه هايی برای تحول محيط IT در ايران در سطح دولت (eGovernment) و بازار (eCommerce) در حال شکل گيری است آشنايی و بهره گيری از اينگونه نرم افزارها ضروری به نظر می رسد.
يکی از مشهورترين اين نرم افزارها لينوکس است. لينوکس سيستم عاملی است که براساس يونيکس و برای کامپيوترهای شخصی تعبيه شده است. امروزه اين سيستم عامل سهم اصلی سرورهای اينترنت را داراست. همچنين پس از پشت سر گذاشتن سيستم عامل اپل رقيب مايکروسافت در سيستم های شخصی شده است. شرکتهای بزرگی نظير آی بی ام و اچ پی سيستمهای سخت افزاری جديد خود را براساس اين سيستم عامل بنا کرده و شرکتهای توليد کننده وسايل الکترونيکی نظير سونی به آن رو آورده اند. گذشته از مجانی بودن لينوکس از مزايای اصلی آن نسبت به ويندوز امنيت و استحکام آن است. حتی شرکت مايکروسافت برای سرورهای سرويس Hotmail خود هنوز از سيستمهای براساس يونيکس استفاده می کند.
اگرچه روند استفاده از لينوکس برای استفاده های شخصی رو به افزايش است ولی هنوز تا کسب رتبه اول و پشت سر گذاشتن ويندوز راهی طولانی در پيش دارد. از علل اساسی اين امر می توان در عادت استفاده کنندگان به سيستم ويندوز و وجود نرم افزارهای متنوع برای اين سيستم عامل خصوصا Microsoft office اشاره کرد. با گذشت سالها آفيس پيشرفته تر شده و استفاده کنندگان به آن بيشتر وابسته شده اند. اين مجموعه اکثر نيازهای روزمره استفاده کنندگان را برطرف می سازد. گرچه برای محيط لينوکس open office تمام قابليتهای ويندوز آفيس را فراهم می کند ولی هنوز بخاطر تفاوت در محيط اجرا و نحوه استفاده از کليد ها و فرامين محيطی غير ملموس برای استفاده کنندگان عادی است.
به هر حال نگارنده معتقد است که وابستگی به ويندوز برای ايران فرصت هايی را در زمينه رشد در صنعت IT از بين برده است. گرچه در ايران به دليل عدم رعايت کامل قانون کپی رايت ويندوز و نرم افزارهای کاربردی ديگر بر روی آن بصورت تقريبا مجانی در اختيار همه استفاده کنندگان قرار می گيرد ولی اين خود عاملی است در جهت عقب افتادگی و نه پيشرفت در صنعت IT. گذشته از اينکه مايکروسافت در صورت توانايی حتما زمانی در اين زمينه شکايتی اعلام خواهد کرد وطلب پرداخت هزينه هايی خواهد نمود ولی مهمتر از آن مسائل زير را می توان در وابستگی به ويندوز برای ايران برشمرد:
1- سيستم های جديد تر ويندوز نظير windows 2000 و windows xp اين مجوز را دارند تا سيستم و نرم افزارهای نصب شده بر روی آنرا متناوبا چک کرده و قادرند تا برخی از نرم افزارها و حتی سيستم عامل را از کار بيندازند. با توجه به اين واقعيت که اکثر سيستم عاملهای ويندوز مورد استفاده در ايران و نرم افزارهای کاربردی روی آن غير مجاز هستند اين مسئله می تواند در آينده نزديک اثر بسيار نامطلوبی بر روی سيستمهای موسسات داشته باشد. خصوصا اين مسئله دولت الکترونيکی و تجارت الکترونيکی را در صورت وابستگی آنها به سيستم های ويندوز غير ممکن می سازد.
2- يکی از فعاليتهای اساسی مايکروسافت گسترش محيط دات نت (.Net) است. از اين پس سيستمها و محصولات اين شرکت برپايه اين محيط ساخته شده و مايکروسافت موسسات را ترغيب می کند تا کاربردهای خود را براساس اين محيط توليد کنند. گرچه دات نت بر اساس ايکس ام ال (xml) پايه گذاری شده است و هدف از استانداردهايی نظير وب سرويس ايجاد محيطی است که عناصر نرم افزاری بتوانند به راحتی با يکديگر ارتباط برقرار کرده و از سرويسهای يکديگر بهره ببرند ولی طرز فکر و استراتژی مايکروسافت عملا به ايجاد عناصر نرم افزاری که تنها قادرند با عناصر ديگر بر روی محيط ويندوز ارتباط برقرار سازند منجر خواهد شد. اين بدين معنی است که اگر قرار است بعضی از موسسات در دولت الکترونيک سرويسها و خدمات خود را بر اساس ويندوز تعبيه کنند در آينده آنها احتمالا با مشکلاتی برای ارتباط با ديگر موسسات که اين راه را انتخاب نکرده اند خواهند شد. به بيان ديگر در يک دولت الکترونيک يکپارچه يا همه پلاتفرمها بايستی بر اساس دات نت باشند يا نه. اين وابستگی با استراتژی ديگر اتخاذ شده توسط مايکروسافت که در زير آورده شده تشديد خواهد شد.
3- يکی از اهداف ميان مدت مايکروسافت تبديل محيطهای براساس ويندوز به مشتريانی است که برای فعاليتهايشان بايستی با سرورهای مرکزی که عمدتا تحت کنترل مايکروسافت خواهد بود ارتباط مستمر داشته باشند (به فرم مدل ASP). به عنوان مثال در آينده نزديک ديگر نيازی به تهيه سی دی های آفيس و نصب آن بر روی کامپيوترهای شخصی نخواهد بود. مايکروسافت بخش اعظم چنين نرم افزارهايی را بر روی سرورهای خود قرار خواهد داد و کامپيوترهای شخصی با استفاده از اتصالات broadband به استفاده از چنين نرم افزارهايی خواهند پرداخت. اثرات چنين تحولی برای استفاده کنندگان ايرانی بسيار واضح است. حتی اگر استفاده کنندگان ايرانی در آن زمان دارای چنين اتصالاتی باشند و مشکلات تحريم اقتصادی را حل شده فرض کنيم ولی مسئله پرداخت حق اشتراک وجود خواهد داشت. در چنين محيطی ديگر استفاده کنندگان نمی توانند متکی به کپی های غير مجاز باشند، يا بايستی به سيستمهای قديمی تر بسنده کنند و يا به محيطی غير از ويندوز بروند.
4- يکی از مشکلات توليد کنندگان نرم افزار در ايران عدم آگاهی از بسياری از نکات داخلی سيستمهای ويندوز است. حتی توليد کنندگان ايرانی از ابتدايی ترين ابزارها نظير مستندات MSDN محروم بوده ويا بطور سيستماتيک نمی توانند آنها را به روز کنند. اين مسئله باعث می شود که عملا نرم افزارهای کاربردی برجسته ای برای محيط ويندوز توسط توليدکنندگان داخل ايران وجود نداشته باشد. سيستم های open source در عوض امکان آشنايی با تکنيکهای پيشرفته توليد نرم افزار را فراهم کرده و پس از آشنايی توليد کنندگان خود می توانند خلاقيت و ابتکاراتی را ايجاد کنند.
با توجه به اين واقعيت ها و تجارب ديگر کشورها مانند کشورهای اروپايی در بناگذاری سيستم های دولت الکترونيک خود بر پايه open source software منطقی به نظر می رسد که مردم ايران نيز چنين راهی را درپيش گيرند.
به اين منظور موارد زير ضروری به نظر می رسد:
1- تشويق و الويت دهی به محلی سازی سيستم های open source. بسياری از اين سيستم ها خود عملا بسياری از مراحل لازم برای ايجاد محيط international را برداشته اند و با انجام برخی اصلاحات اضافی تر می توانند بطور کامل محيط فارسی را حمايت کنند. از ضروری ترين اين سيستم ها لينوکس و open office است. در الويت بعدی انواع و اقسام ابزارها و کاربردهای ديگر را می توان در نظر گرفت مانند سيستم های ساخته شده يا در دست ساخت توسط سازمان آپاچی.
2- آموزش. طی سالها استفاده از ويندوز کاربران ديد و تصوری از سيستم عامل و نرم افزارها برای خود ايجاد کرده اند که براحتی قابل انتقال به محيط جديدی نيستند. برای اين انتقال آموزش کابران عادی با محيط لينوکس و سيسهمايی نظير open office ضروری است. همچنين توليد کنندگان نرم افزارها عمدتا با محيطهايی نظير ويژوال بيسيک، ويژوال سی، ASP و امثال آنها برنامه می نويسند. انتقال آنها به محيط جديد نياز به تغيير طرز تفکر و آشنايی آنها با چنين محيطهايی دارد. خوشبختانه زبان جاوا و محيط های بر اساس آن به قدر کافی ساده هستند تا اين تغيير را تسهيل بخشند. در هر حال در محيط های دانشگاهی ترغيب دانشجويان به توليد برنامه ها و پروژه های درسی خود بر اساس لينوکس می تواند در ميان مدت کمک موثری در استقلال از محيط ويندوز باشد.
3- ترغيب موسسات به انتقال تدريجی سيستمها و کاربردهای خود به محيط لينوکس.
4- تشويق در راه اندازی گروههای کاری، mailing listها، کنفرانسها و امثالهم برای محيط ها و نرم افزارهای open source.
5- تشکيل موسساتی که بتوانند پشتيبانی سيستم های open source را به عهده بگيرند. اين موسسات پاسخگوی مشکلات استفاده کنندگان و توليد کنندگان بوده و مشاوره هايی برای توسعه اين سيستم ها ارائه می دهند.